maandag, oktober 22, 2007

 

Einde van een tijdperk?












Van boven naar beneden: Jan Wolkers: Auschwitz; Max Roach; omslag Terug naar Oegstgeest; hoes We Insist! Freedom Now Suite; omslag Turks Fruit; hoes Speak, Brother, Speak!

Cultureel komt de tweede helft van de 20ste eeuw blijkbaar aan zijn eind. Een tijdperk waarin de wereld weer opnieuw in elkaar gepuzzeld leek te worden na de Tweede Wereldoorlog. De mensen die dachten dat het een oude, eenvoudige legpuzzel was, werden flink in de weg gelopen door mensen die meer en andere stukken eisten. Er werd gewrikt, gewrongen en geperst. Het uiteindelijk resultaat is een bobbelend oppervlak met veel gaten en stukken die met kracht op de verkeerde plaats zijn gedrukt.
Deze week stierf Jan Wolkers (19 oktober) en eerder deze zomer stierf Max Roach (16 augustus). Kunstenaars die bijna verpersoonlijkingen waren van een tijdperk. In iedere necrologie is te lezen hoe moeilijk het is deze mensen los te zien van hun symbolische uitstraling. Maar beide leken in hun werk over ongebreidelde natuurkrachten te beschikken.
I
Jan Wolkers schudde de preutsheid uit de Nederlandse taal en liet passie en emotie samen gaan met seksualiteit. De schok die boeken als Terug naar Oegstgeest en TurksFruit teweegbrachten zouden later echter niet meer door hemzelf geëvenaard worden. Hoewel Wolkers een degelijke schrijver zou blijven, lag het zwaartepunt bij zijn boeken uit de jaren zestig. Hij schreef nog romans tot in de eerste helft van de tachtiger jaren, maar wat mij betreft houdt het bij De Perzik van Onsterfelijkheid (1980) eigenlijk wel zo’n beetje op.
Als beeldend kunstenaar stond Wolkers ferm in de modernistische traditie. Zonder meer indrukwekkend is zijn monument voor de gevallenen van Auschwitz. Vorm en idee zijn één op een manier die raakt.
Afgezien van zijn boeken en beeldende kunstwerken was hij als persoonlijkheid vooral van belang. Al uit zijn boeken uit de zestiger jaren kwam zijn gepassioneerde fascinatie door de natuur naar voren. Dat werd nog eens bevestigd door zijn door de VARA en AVRO vastgelegde verblijf op Rottumerplaat. Van waar hij ondermeer vertelde hoe hij het gebroken pootje van een scholekster spalkte. Dat speelde zich af in het begin van de jaren zeventig.
Ook Godfried Bomans was uitgenodigd een tijdje in afzondering op het eiland door te brengen en daar de radioluisteraars verslag van te doen. De tegenstelling met Wolkers kon bijna niet groter zijn. Bomans deed het, maar was er absoluut ongelukkig. Als “heer uit Haarlem” had hij absoluut geen binding met de eenzaamheid en ruigte van een zandplaat (Bomans stierf niet lang na het eilandbezoek). Terwijl Wolkers er naakt rondliep en genoot van ieder moment van het natuurgebeuren. Of het nu de vogels of de weersomstandigheden waren. Het leek een verschil tussen twee generaties: het midden van de eeuw - vormelijk, kuis en ver van de natuur staand - en de tweede helft van de eeuw - herboren en vrij - .
Mét Wolkers hervonden zijn generatiegenoten seks, passie en de natuur. Wolkers’ publieke dwarsigheid werd niet alleen voor lief genomen maar met liefde omarmd. Hij was daarmee de belichaming van de moderne onafhankelijke mens. De slepende, wat zeurderige stem van Wolkers werd daarbij graag gehoord. Wolkers werd zelfs lijstduwer van de Partij voor de Dieren bij de Europese verkiezingen van 2004. Ook was hij één van de vele bekende Nederlanders die die partij steunden bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006.
Maar wanneer je het werk los ziet van deze persoonlijkheidscultus, hoeveel blijft er dan nog over? Het beeldend werk is oprecht, groothartig en goed, maar niet van een zo grote historische betekenis als zijn literaire werk. De boeken uit de jaren zestig zijn bij tijd en wijle groots, maar daarna lijkt het bergafwaarts te gaan. De thematiek raakt versleten, de beelden zijn verwacht.
II
Drummer Max Roach was een voorvechter voor de burgerrechten in Amerika. De emancipatie van de zwarte bevolking in Amerika vond een uitzonderlijke symboolfiguur in Roach. Niet alleen wilde hij actief als kunstenaar bijdragen aan die emancipatie, hij deed dat tevens door zijn instrument, het drumstel, te emanciperen. Dat maakte hem tot meer dan een symboolfiguur, want de emancipatie van drumstel en slagwerk slaagde op een welhaast geniale wijze bij Roach.
Titels als We Insist! -Freedom Now Suite en Speak, Brother, Speak! zeggen voldoende over het engagement van Roach. Dit ging samen met een enorme artistieke ontwikkeling. Roach stond (met andere groten der aarde) aan de wieg van de bebop . In de jaren zestig en zeventig waaierden de artistieke mogelijkheden van slagwerk en drums in het oeuvre van Roach stormenderhand uit. Roach speelde duo’s met coryfeeën van de experimentele jazz als Anthony Braxton en Cecil Taylor. Ook presenteerde hij het drumstel met veel kracht en overtuiging als soloinstrument. De discografie van Max Roach biedt een ware ontdekkingstocht naar onvermoede mogelijkheden, klankkleuren maar vooral ook naar verbeeldingskracht.
III
Niettemin, de burgerrechtenbeweging, het ontstaan van de milieubeweging, bevrijding uit de preutsheid: het lijkt allemaal lang geleden. Mede gevoed door de verhoogde welvaart werden in het Westen zaken als gelijke rechten voor iedereen ongeacht afkomst, kleur, gezindte, etc., bezorgdheid om het milieu en een lossere seksuele moraal de gewoonste zaak van de wereld. Maar ook die periode lijkt nu voorbij. We leven in tijden van grotere onzekerheid en stromingen die de klok terug willen draaien worden dan blijkbaar sterker. Allerlei ongrijpbare abstracties als trots op het vaderland, religie, normen en waarden worden in de strijd gegooid. Politici die liever eerst doen en dan pas denken, of het denken liever achterwege laten, mensen die vrijheid voor zichzelf opeisen ten koste van anderen, mensen die volgens een gezond verstand willen handelen zonder dat te definiëren, mensen die grootscheeps gebruikmaken van domheid en goedgelovigheid, mensen die de rechtstaat ondergraven, het is allemaal niet nieuw. Het is er de afgelopen vijftig jaar ook allemaal geweest. Het is niet uit te roeien. Maar het lijkt de overhand weer te krijgen. Het is blijkbaar een kwestie van balans. Een doorslaande balans die de tijden een ander aanzicht geeft, die mensen van elkaar vervreemdt maar die niettemin in het oog gehouden moet worden.
In Nederland trekt een deel van het intellect zich terug op iets als de Partij voor de Dieren. Wolkers liep ook mee in die trend. Een dergelijke stap kan niet anders gezien worden dan als naïef. Het is een overgave aan de idee dat er niet meer gewerkt kan worden aan een weldoordachte rechtvaardigheid. Anderen gedragen zich als bekeerlingen van een nieuw geloof en trachten domheid en achterlijkheid een intellectuele onderbouwing te geven. Nederland is in zijn recente historie geen land van radicale tegenstellingen geweest. Na veel gekrakeel werd en wordt er meestal wel consensus gevonden. Zolang geld en internationale belangen geen rol spelen, zal dat wellicht ook zo blijven. Maar dat kan veranderen.
BP

Labels: ,

  • CONTACT
  • Facebook
  • 0 Comments:

    Een reactie plaatsen

    Links to this post:

    Een link maken

    << Home